خطى از آن تا كنون به نظر نرسيده ، وشايد بتوان چنين پنداشت كه كتاب تعليقات ومباحثات « 1 » شيخ كه حاوي آراء نهايى شيخ است وناظر به عبارات متعدد شفاء ، مسودّات همين نيّت ، در نگارش كتاب لواحق بوده است . « 2 » كتاب حكمت عروضيهء شيخ متأسفانه بر أساس تنها نسخهء دستياب شدهء آن در كتابخانهء اوپسالا ، بيشتر آن از بين رفته « 3 » وكتاب حكمت مشرقيه هنوز در هاله‌اى از ابهام به سر مىبرد ، چه بخش چاپ شدهء آن فقط در منطق « 4 » است « 5 » وبخش تازه يافت شده آن در حكمت طبيعي « 6 » مىباشد ، ولى مدّعاى

--> ( 1 ) . لازم به ذكر است كه در گزارش جوزجانى نام مباحثات در زمرهء آثار شيخ آمده بر خلاف تعليقات . ( 2 ) أستاذ مهدوى گويا نيز به همين نتيجة در فهرست نسخه‌هاى مصنفات ابن سينا / 126 گرايش دارد : « لكن چون نسخه‌اى از آن به نظر نرسيده است بدرستى معلوم نيست كه اين نيت شيخ تا چه اندازه به فعل در آمده است . بسيارى از مسائلي كه در كتاب المباحثات مورد بحث قرار گرفته مربوط به كتاب شفاء وحل مشكلات آن است ، ونيز چنان كه در جاى خود اشاره شد كتاب تعليقات نيز مىتواند شرحي باشد بر قسمت‌هائى از مطالب كتاب شفاء » . ( 3 ) . بنگريد : فهرست نسخه‌هاى مصنفات ابن سينا / 77 ( 4 ) . شيخ در مقدمهء بخش منطق اظهار داشته كه اين كتاب را به مقتضاى مطلب حق خواهد نوشت اگر چه مورد مخالفت مشائيان قرار گيرد چه اينان مىپندارند حقّ فقط به نزد اينان است : « الظانين أنّ اللّه لم يهد الّا إياهم » ودر پى آن نيز مشرقيين را در مقابل يونانيان قرار داده : « من العلم الذي يسمّيه اليونانيون ، المنطق ، ولا يبعد أن يكون له عند المشرقيين اسم غيره » . ( منطق المشرقيين 3 / ) وگويى به مقتضاى پايان كتاب ، مغربيين همان يونانيان‌اند » وبئس ما فعل المغربيون حين اعتروا في تناقض الغروريات والممكنات الجهة ، ولم يعتبروا في المطلقة » ( منطق المشرقيين / 78 ) ( 5 ) . بخش منطق آن به نام منطق المشرقيين چاپ شده است . ( 6 ) . چندى قبل در پى يافت شدن نسخه‌اى خطى از حكمت مشرقيه ، بخش طبيعي آن به عنوان پايان نامهء دانشگاهى در تركيه تصحيح گرديد وهم اكنون در إيران نيز تحت تصحيح مجدّد است .